در طول سه سال گذشته اما فعالان سياسي منتقد، نسبت به عملکرد دولت نهم و محمود احمدي نژاد در مقاطع مختلف به ابراز نارضايتي پرداخته و سياست هاي در پيش گرفته شده را «غيرکارشناسي» و «بدون در نظر گرفتن تبعات آن» ارزيابي مي کنند. همچنين برخي فعاليت ها و گفت وگوهاي منتشر شده از چهره هاي شناخته شده اصلاح طلبان از سوي ناظران سياسي به عنوان«پالس» هايي براي کانديداتوري احتمالي در انتخابات رياست جمهوري تعبير شده است. گفته مي شود آنها در دوران سه ساله عدم حضور در قدرت و خصوصاً در چندماه اخير بررسي هايي در خصوص افرادي که از امکان کانديداتوري در جبهه اصلاحات برخوردار هستند را در دستور کار خود قرار داده اند.بسياري از نيروهاي حاضر در اين جناح سياسي فراگير نظام سابقه سال ها وزارت، نمايندگي مجلس و مديريت کلان را در کارنامه خود داشته و به دليل سوابق روشن، مورد حمايت نخبگان و روشنفکران نيز قرار گرفته اند. از اين حيث شرايط اصلاح طلبان قابل قياس با جناح مقابل نيست اما پارامترهاي ديگري در فرآيند انتخابات دخالت دارد که در غياب دو عنصر رقابت برابر و بي طرفي نهاد هاي ديگر نظام، کار را براي اصلاح طلبان دشوار مي سازد. به رغم اين موانع اما با در نظر گرفتن همه اين تنگناها و مشکلات به نظر مي رسد 6کانديداي احتمالي در حال حاضر مدنظر آنها قرار دارد.

سيدمحمد خاتمي؛ وي به عنوان يکي از محوري ترين سران اين جناح سياسي که از سوي برخي احزاب به عنوان ليدر اصلي اصلاح طلبان شناخته مي شود، هرچند پس از فراغت از رياست جمهوري، هيچ سمت «رسمي» را نپذيرفت اما در قالب دو موسسه تحت مديريت خود به فعاليت هاي سياسي، اجتماعي و خصوصاً فرهنگي شدت بخشيد. رئيس دولت هاي هفتم و هشتم در قامت رئيس موسسه بين المللي گفت وگوي فرهنگ ها و تمدن ها که داراي شناسنامه يي معتبر در محافل علمي و آکادميک جهان نيز هست دعوت برخي کشورها را براي حضور در مجامع مرتبط با بحث گفت وگوي ميان اديان و تمدن ها پذيرفته و در آنها به ايراد سخنراني مي پردازد. در داخل کشور نيز خاتمي خصوصاً در سال گذشته چندين سفر را به استان هاي مختلف انجام داده که با استقبال عمومي هم مواجه شد. در همان برهه، مخالفان سياسي اصلاح طلبان که از محبوبيت رئيس جمهور اصلاح طلب پيشين ايران نگران بودند در حملاتي تبليغاتي و پرحجم در سايت ها، خبرگزاري ها و نشريات پرشمار خود اينگونه تحليل مي کردند که خاتمي در حال فعاليت براي انتخابات رياست جمهوري دهم است.

مباحث نسبتاً مفصلي نيز ميان موافقان و مخالفان حضور دوباره رئيس جمهور اصلاح طلب پيشين ايران در ميان احزاب سياسي شکل گرفت اما برآيند آنها به سوي حمايت نسبي از حضور دوباره وي در عرصه حاکميت بود. دانشگاه نيز به عنوان خاستگاه سنتي اصلاح طلبان سال گذشته در روز دانشجو، استقبال قابل تاملي از خاتمي صورت داد که برخي از ايدئولوگ هاي منتقد را اميدوار به حمايت دوباره دانشجويان از خاتمي کرد. اينچنين است که با نظر به محبوبيت غيرقابل انکار خاتمي در جامعه - از تهران گرفته تا دورترين نقاط کشور - و پذيرفته بودن در ميان تمامي احزاب اصلاح طلب به عنوان چهره يي جامع، وي از بيشترين اقبال در ميان اغلب احزاب و گروه هاي اصلاح طلب براي «حمايت کامل» بهره مند است.حملات هميشگي برخي گروه هاي تندرو و محافل خاص به خاتمي که حتي در دوران رياست وي بر قوه مجريه نيز قطع نشد از سوي کارشناسان به عنوان نشانه هاي روشن نگراني از حضور دوباره «رئيس جمهور محبوب ملت ايران» ارزيابي شده است.

مهدي کروبي؛ کانديداي انتخابات رياست جمهوري نهم هنوز هم معتقد است نشستن بر کرسي رياست جمهوري نهم «حق» وي بوده و برخي «نيروهاي غيبي» و اعمال نفوذ هاي «دقيقه نود» هنگام شمارش آراي مرحله نخست انتخابات، وي را از قدم گذاشتن در ساختمان پاستور بازداشته است. او در طول سه سال گذشته چه به صورت پنهان و گاهي نيز کاملاً آشکارا از حضور قطعي خود در ميدان انتخابات سال آينده سخن گفته است. مواضع انتقادي کروبي در خصوص بخش هايي از اصلاح طلبان از يک سو و اوضاع و احوال پيش آمده در جريان انتخابات مجلس هشتم از سوي ديگر در تصميم نهايي کروبي براي ورود به انتخابات موثر خواهد بود، چه اينکه رئيس مجالس سوم و ششم تاکيد کرده در صورت وجود کانديداي مورد اجماع در ميان اصلاح طلبان که از نظر حزب وي قابل پذيرش باشد از نامزد مذکور با همه توان حمايت خواهد کرد.

محمدعلي نجفي؛ عضو سرشناس اصلاح طلب شوراي شهر تهران مدت هاست به عنوان کانديداي احتمالي مدنظر برخي از جريانات اصلاح طلب و خصوصاً چهره هاي جوان و«مدرن» اين جناح سياسي قرار دارد. حتي پس از انتخابات رياست جمهوري نهم و تحويل کليد دولت از سوي «تيم خاتمي» به محمود احمدي نژاد و حاميانش، خبري انتشار يافت که در صورت کانديداتوري نجفي، اصلاح طلبان حاضر بودند روي وي به اجماع برسند. حضور آيت الله هاشمي رفسنجاني اما بزرگ ترين مانع اين مدير تکنوکرات به شمار مي رفت، چه اينکه وي به عنوان عضو برجسته حزب کارگزاران هيچ گاه به عنوان رقيب «پدرمعنوي» خود وارد ميدان رقابت هاي انتخاباتي نمي شد. نجفي به دليل حضور در دو دولت ميرحسين موسوي و هاشمي رفسنجاني در قامت وزراي علوم و آموزش و پرورش و همچنين رياست بر سازمان برنامه و بودجه دولت اول خاتمي، تجربيات گرانبهايي را در عرصه مديريت کلان در توشه خود دارد. اين فارغ التحصيل دانشگاه «MIT» امريکا همچنين سال هاست در دانشگاه صنعتي شريف مشغول به تدريس بوده و همچنين در سال هاي ابتداي انقلاب بر کرسي رياست دانشگاه تاثيرگذار صنعتي اصفهان نيز تکيه زده است. هم از اين روست که طرفداران حضور نجفي به عنوان کانديداي واحد اصلاح طلبان در انتخابات سال آينده بر روي حمايت جوانان و دانشجويان هوادار اصلاحات حساب ويژه يي باز کرده اند. مشي متعادل، پرهيز وي از حرکت هاي پوپوليستي و تکيه بر کار کارشناسي نيز از ويژگي هاي عضو فعلي کميسيون برنامه و بودجه شوراي شهر تهران است.نجفي سرليست مشترک ائتلاف اصلاح طلبان و حزب اعتماد ملي در جريان انتخابات شوراي سوم در تهران بود که راي نسبتاً قابل قبولي را نيز کسب کرد. گفته مي شود مهدي کروبي نيز علاقه مند به کانديداتوري وي است و ارتباطات نزديک وي با احزابي نظير مشارکت و مجاهدين انقلاب، شانس «مرد خوش پوش» شوراي شهر تهران را براي اجماع روي وي در ميان اين جناح سياسي افزايش داده است.

محمدرضا خاتمي؛ دبيرکل سابق حزب مشارکت و نايب رئيس مجلس اصلاحات نيز از ديگر گزينه هايي است که خصوصاً مورد توجه احزابي نظير مشارکت و مجاهدين انقلاب قرار دارد. اين چهره مورد توجه جوانان پيشروتر اصلاح طلب با کسب آراي بي سابقه در جريان انتخابات مجلس هشتم، رکوردي باقي گذاشت که به نظر نمي رسد تا مدت ها امکان شکسته شدن داشته باشد. وي که افزون بر دو ميليون راي شهروندان تهراني را در بهمن ماه 82 به خود اختصاص داد به عنوان سرليست اصلاح طلبان به شدت مورد استقبال جامعه قرار گرفت. اين دانش آموخته ارولوژي در مدت زمان حضور خود در مقام دبيرکلي حزب مشارکت نيز استعداد بالاي خود در مسائل سياسي را نشان داد. مواضع صريح و بي پرده نيز از ويژگي هاي همسر نوه حضرت امام به شمار مي رود. محمدرضا خاتمي اما در جريان انتخابات مجلس هفتم در کنار چهره هاي شاخص اصلاح طلبان با مهر قرمز ردصلاحيت مواجه شد.وي در انتخابات رياست جمهوري نهم به عنوان معاون «مصطفي معين» يکي از کانديداهاي اصلاح طلبان معرفي شده و به گفته تحليلگران،سهم به سزايي در جذب آراي حاميان اصلاح طلبان به سود معين داشت.

حسن روحاني؛ دبير شوراي عالي امنيت ملي در دولت هاي سازندگي و اصلاحات نيز از چهره هايي است که گفته مي شود از هم اکنون تلاش براي حضور در عرصه انتخابات رياست جمهوري سال آينده را آغاز کرده است. حسن روحاني که بيشتر در ميان اقشار جامعه با عنوان مذاکره کننده ارشد پرونده هسته يي در دولت سيدمحمد خاتمي شناخته مي شود، اکنون در کنار «رئيس» مورد علاقه خود يعني آيت الله هاشمي رفسنجاني، رياست مرکز تحقيقات استراتژيک مجمع تشخيص مصلحت را عهده دار است. پس از روي کار آمدن دولت نهم اما در برهه هاي زماني مختلف، مسوولان ارشد دولتي انتقادات تندي را عليه عملکرد تيم سابق هسته يي و دولت هاي گذشته مطرح کردند.

با نگاهي هرچند گذرا به تيترهاي نخست صفحات روزنامه ها و خروجي خبرگزاري هاي کشور در سه سال گذشته يک نکته به وضوح قابل رويت است و آن اينکه حسن روحاني پاي ثابت پاسخگويي به اظهارات مقامات دولتي و دفاع از دستاوردهاي دولت هاي آيت الله رفسنجاني و سيدمحمد خاتمي خصوصاً در بحث هسته يي بوده است. وي مورد حمايت حزب اعتدال و توسعه قرار دارد که در کنار کارگزاران، دو حزب حامي هاشمي رفسنجاني را تشکيل مي دهند. اگرچه روحاني به عنوان يک چهره ميانه رو شناخته مي شود اما روي کار آمدن دولت نهم سبب نزديکي وي به اصلاح طلبان شده است.

محمدرضا عارف؛ ابراز تمايل وي به کانديداتوري در انتخابات رياست جمهوري سال آينده از ساير چهره هاي اصلاح طلب جدي تر بوده است. معاون اول خاتمي در دولت هشتم در هفته هاي اخير دو بار اعلام کرده که در صورت نيامدن مدير سابق خود، «براي رهايي کشور از شرايط فعلي» وارد گود انتخابات مي شود. اين سخنان وي اما بلافاصله با واکنش منفي مطبوعات و چهره هاي سياسي اصلاح طلب مواجه شد، چه اينکه آنها معتقدند عارف چهره يي به مراتب ضعيف تر از بسياري از چهره هاي شناخته شده تر اصلاح طلب بوده و امکان اجماع و کسب راي جامعه براي وي قابل تصور نيست.

به هر تقدير آنچه مشخص است اينکه اصلاح طلبان حداقل تا اواسط سال جاري اين موضوع را به طور جدي در دستور کار نخواهند داشت.آنها معتقدند بررسي انتخابات مجلس هشتم و مذاکرات داخلي با گزينه هاي احتمالي و «قابل اجماع» به زمان بيشتري احتياج دارد. به نظر مي رسد در صورت انتخاب کانديداي واحد، در انتخابات آينده فرصت کافي براي تبليغات انتخاباتي اصلاح طلبان وجود خواهد داشت. برخي موضع گيري ها اما نشان مي دهد رسيدن به کانديداي واحد در هر دو جناح اصلي کشور، با چالش هايي روبه رو خواهد بود. در اين ميان اصلاح طلبان به دليل دوري از قدرت، شانس بيشتري براي معرفي يک کانديداي واحد به جامعه داشته و در سوي مقابل اين اصولگرايان هستند که در يک نبرد تمام عيار درون جناحي، با شرايط به مراتب سخت تري دست به گريبان خواهند بود.

چهره‌هاي دورتر

تئوريسين‌ها و سران جبهه اصلاحات همواره از غناي اين جناح سياسي از نظر برخوردار بودن از چهره‌هاي شاخص و ممتاز براي مديريت‌هاي مختلف كلان كشور به عنوان برگ برنده خود ياد كرده‌اند. آنها بر اين باورند كه اين جناح سياسي نظام امكان معرفي چهره‌هاي مختلف براي هر انتخاباتي – در صورت رعايت برابري سياسي و انتخاباتي در مقابل اصولگرايان – را داراست.

شايد به همين دليل است كه آنها به‌رغم اينكه بر روي شش كانديداي فوق تاكيد ويژه‌يي دارند، نيم‌نگاهي نيز به ساير گزينه‌هاي محتمل خود دارند. اين گزينه‌ها اگرچه در لايه‌هاي بعدي كانديداهاي «حاضر به يراق» رياست‌جمهوري دسته‌بندي مي‌شوند اما در برخي محافل مورد بحث قرار گرفته‌اند.

سيدحسين مرعشي، محسن صفايي‌فراهاني، بهزاد نبوي، عبدالله رمضان‌زاده، اسحاق جهانگيري و سيدصفدر حسيني از جمله اين چهره‌ها هستند كه اگرچه احتمال مواجه شدن آنها با موانعي قابل انتظار در مراحل مختلف انتخابات دور از ذهن نيست اما سبقه كارشناسي و توانايي‌هاي مديريتي آنها در ميان بدنه اجتماعي هوادار اصلاحات شناخته شده است.

تصدي وزارتخانه‌هايي مانند صنايع، امور اقتصادي و دارايي و كار و رياست بر سازمان‌هايي مانند ميراث فرهنگي و گردشگري، فدراسيون پرحاشيه فوتبال و استانداري و سخنگويي دولت هر كدام به‌تنهايي براي اثبات توانايي‌هاي مديريتي يك فرد كافي به نظر مي‌رسد.

كانديداهاي روزهاي سخت

اما برخي زمزمه‌ها نيز دلالت بر اين امر دارد كه جناح تحول‌خواه نظام مصمم شده به هر نحو ممكن، سرنوشت انتخابات «خرداد 88» را به غير از آنچه معمول بوده رقم بزند. برخي تحليلگران اين احتمال را كه برخي نهادها و محافل به شيوه‌هاي مختلف و حتي روش‌هاي «آني» قصد وارد كردن يك «شوك سياسي» در ماه‌هاي نزديك به انتخابات به اردوگاه سياسي اصلاح‌طلبان را در سر بپرورانند دور از ذهن نمي‌دانند. هم از اين رو تاكيد مي‌كنند بايد «همه راهبردهاي احتمالي» روي ميز ائتلاف اصلاح‌طلبان و حزب اعتماد ملي قرار بگيرد.

در واقع تاكتيك‌هاي مواجهه با هر نوع تحرك بر ضد اصلاح‌طلبان كه هدف آن محروم ساختن اين جناح سياسي از حضور در عرصه انتخابات باشد از هم‌اكنون بايد تدوين شده و فعالان سياسي اصلاح‌طلب و هواداران اصلاحات خود را براي هر نوع شرايطي آماده سازند.

اينچنين است كه اعلام شده حتي احتمال در دستور كار قرار گرفتن شيوه‌يي مانند مرحله دوم انتخابات رياست‌جمهوري و حمايت ضمني از يك كانديداي غيرحزبي هم – در شرايط خاص – مدنظر طراحان استراتژي‌هاي اصلاح‌طلبان قرار دارد. مشابه اتخاذ چنين استراتژي پس از آغاز به كار شوراي سوم هنگام راي‌گيري براي انتخاب شهردار تهران نيز نمود يافت؛ جايي كه اقليت اصلاح‌طلب شوراي شهر تهران جهت جلوگيري از يكدست شدن مديريت شهري تهران با دولت نهم، از تكيه دوباره قاليباف به كرسي شهرداري تهران حمايت كرد. برخي گزينه‌هاي راست سنتي با توجه به «استقلال راي» و مشي متعادل آنها از يك سو و موضع‌گيري‌هاي منصفانه‌‌يي كه در طول سه سال اخير در مواجهه با روش‌ها راديكال و حذف مديران كارآمد نظام و زير سوال بردن عملكرد دولت‌هاي گذشته از سوي برخي مسوولان ارشد دولت از خود بروز داده‌اند – در شرايط ويژه- امكان حمايت ضمني اصلاح‌طلبان را خواهند داشت. دو گزينه احتمالي نيز به نظر مي‌رسد در صورت حضور در عرصه انتخابات، مورد توجه اصلاح‌طلبان باشند.

در اين ميان اما سران احزاب اصلاح‌طلب تاكيد كرده‌اند بحث بر سر «مصداق‌هاي» انتخابات رياست جمهوري سال آينده را فعلاً در دستور كار ندارند. به نظر مي‌رسد آنها نسبت به تضمين عدم تكرار وقايع مجلس هشتم هيچ‌گونه اطميناني نداشته و هم‌ از اين روست كه خواستار پرهيز چهره‌هاي اصلاح‌طلب از پرداختن به موضوع انتخابات رياست جمهوري دهم تا روشن شدن برخي شبهات مهم در مراحل مختلف انتخابات هستند. اين امر اما اگر در لايه‌هاي بيروني دنبال نشود بي‌شك در لايه‌هاي دروني احزاب مورد بحث قرار خواهد گرفت. يك اصل اما از سوي اصلاح‌طلبان بديهي اعلام شده است: «داستان انتخابات رياست جمهوري با همه انتخابات‌ها متفاوت است.»

اصلاح‌طلبان با علم به اين موضوع اعلام كرده‌اند درصدد طراحي يك مدل و يك بسته از ويژگي‌هاي لازم براي رياست جمهوري هستند. تخصص، سابقه روشن مديريتي، شجاعت و تدبير، كاريزما و امكان برقراري ارتباط با توده‌هاي مختلف، مورد توجه بودن در دانشگاه و بدنه جوانان حامي اصلاحات، توجه به مساله زنان و اولويت‌هاي ديگر از جمله اين ويژگي‌ها است كه كانديداهاي احتمالي اصلاح‌طلب با جمع نمرات خود در اين حوزه‌ها مورد اقبال نهايي قرار خواهند گرفت